Laatst bijgewerkt op 29 mei 2026
Spiritualiteit gaat voor mij om ervaringen die niet direct zintuigelijk zijn. We kennen sinds Aristoteles de vijf klassieke zintuigen: zien, horen, proeven, ruiken en voelen. Deze zintuigen maken het ons vooral mogelijk de materiële, stoffelijke wereld waar te nemen. Maar er zijn meer zintuigen, zoals ook in de gangbare wetenschap al wel wordt erkend. Het gaat dan bijvoorbeeld om de evenwichtszin en de warmtezin[1].
De warmtezin is een mooi voorbeeld. We nemen daarmee waar of het koud of warm is. Maar het gaat verder dan dat. Want we kunnen ook ervaren of iemand een warm of koud persoon is. Dat soort ervaringen zijn niet meer materieel en wijzen op een niet-materiële of spirituele wereld.
In feite hebben we nog meer zintuigen waardoor we vooral die niet-materiële wereld kunnen waarnemen. Daaronder zijn bijvoorbeeld de levenszin en ik-zin. Met de levenszin nemen we waar of we goed in ons lijf zitten, met de ik-zin kunnen we onszelf als een ‘ik’ ervaren. Lees hier meer over in het boek van Hans Hoogerdijk ’12 Zintuigen, 13 Deugden’[2].
Bretagne
De natuur kan bij ons veel ervaringen oproepen. Het kan prachtig zijn, rustgevend, harmonieus, maar ook stimulerend en levendig. Maar de natuur kan ook gewelddadig, overweldigend of uitputtend zijn. Of onrustgevoelens opwekken of kilte. We kennen allemaal wel van dat soort ervaringen. Vaak is het plaatsgebonden: op sommige plaatsen voel je veel, op andere weinig.
Het bijzondere van Bretagne is dat daar veel plekken te vinden zijn, waar je nog gemakkelijk dit soort ervaringen kunt hebben. Waarschijnlijk heeft dit er mee te maken dat er hier al duizenden jaren terug meer aandacht en gevoeligheid voor was. We zien het terug in de vele megalithische monumenten. Deze staan eigenlijk altijd op plekken die bijzonder zijn. Of misschien wel bijzonder gemaakt zijn door die monumenten.
Fontaine de Barenton
Dat proces startte in de neolithische tijd, maar ging daarna door in de Keltische tijd. Maar ook de keltisch-christelijke monniken maakten er gebruik van. Veel kerken staan op speciale plaatsen. Opmerkelijk is dat er bijna altijd wel een bron is, een bron met geneeskrachtig water.
Soms is het bij de kerken niet alleen de plaats zelf maar ook of alleen de ‘kunst’ die spirituele ervaringen oproept. Een kerk zelf is natuurlijk zo gebouwd en ingericht dat het spirituele er gemakkelijker te ervaren is. Dat kan zijn door de schoonheid van de ruimte zelf, de beelden, het houtsnijwerk, de kleuren of de glas-in-lood ramen. Naast de schoonheid vertegenwoordigd al die kunst ook een zekere symboliek of verwijst naar spirituele verhalen zoals die uit de Bijbel of die van heiligenlevens.
Kortom de spiritualiteit in Bretagne vinden we vooral terug in de natuur, de megalieten en de kerken. Bij onze bezoeken aan Bretagne stonden deze drie dan ook centraal.
In hoeverre je het spirituele ervaart, hang natuurlijk ook af van je eigen gesteldheid. Het ene moment ben je er gevoeliger voor dan het andere moment. Wat je precies ervaart is per persoon anders. De een ‘ziet’ bijvoorbeeld natuurwezens, de ander ‘hoort’ wat en weer anderen voelen ergens iets, de een wat heftiger dan de ander. Eén voorbeeld van spirituele ervaringen welke nagenoeg iedereen ervoer op een plaats in Bretagne, wil ik hier geven.
Géant (reus) du Manio
De Géant (reus) du Manio staat op een afgelegen plaats in het bos. Deze menhir van 5,80m staat dichtbij de alignements van Carnac, maar is alleen te voet bereikbaar. Die bezochten wij dus ook te voet.
Al keuvelend volgden we het pad er naar toe. Dichterbij de steen komend, gingen we steeds zachter praten tot onze stemmen nagenoeg verstomden. Blijkbaar ging er iets van de plaats of menhir uit wat eerbied opriep.
Nu kun je zeggen, dat is een heel particuliere ervaring en dat is het ook. Maar daar aangekomen bleven we er een tijdje zitten. We hebben veel menhirs bezocht en vaak waren we dan op dat moment de enige bezoekers. Dat was hier niet zo, er kwamen meer mensen naartoe. Geen drommen mensen, maar toch steeds weer nieuwe bezoekers. En wat opviel, al die bezoekers begonnen zachter en minder te praten, zodra ze in de buurt kwamen. De menhir en de plaats roept kennelijk bij iedereen een gevoel van eerbied op.
Op deze website zijn veel van dat soort plaatsen verzameld en beschreven. Natuurlijk is deze inventarisatie niet compleet. Daarvoor zijn er teveel en heeft het ons ook aan de tijd ontbroken om ‘alles’ te verkennen. En niet overal is de werking zo sterk als ik hier beschreven heb. Maar stel je er voor open en je gaat steeds meer ervaren.
[1] Zintuig, Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Zintuig, geraadpleegd 14 juli 2025
[2] Hans Hoogerdijk. 12 zintuigen, 13 deugden. Kolisko (2022), 396 pp.