Laatst bijgewerkt op 29 mei 2026
Een van de geheimen van Bretagne zijn de sablières of eigenlijk ‘sablières sculptées’. Ze zijn in veel kerken en chapelles te vinden en zijn versierd met houtsnijwerk in reliëf of met beelden.
De kwaliteit van het houtsnijwerk varieert sterk. Soms is het naturel gehouden maar vaak zijn ze geverfd in wat zachtere kleuren. Maar wat vooral opvalt, is de rijke fantasie waarmee de sablières zijn bewerkt. De beelden en reliëfs beslaan een breed scala van onderwerpen uit het alledaagse leven tot aan die van de hemelse wereld.
Deze sablières worden vaak over het hoofd gezien. Letterlijk, want ze bevinden zich boven onze hoofden en zijn vaak slecht belicht.
Architectuur
De sablières zijn de houten balken die langs de dakrand van de gevel van kerken en kapellen zijn geplaatst en de dakconstructie ondersteunen. In het Nederlands worden ze mogelijk langsbalken genoemd.
Hun ongebruikelijke naam – sablière betekent eigenlijk zandafgraving – komt van de granieten basis waarop ze rusten, die is gevuld met zand om te voorkomen dat insecten in het hout komen volgens Claire Ardaux [1] . Wikipedia geeft hiervoor als verklaring dat dat zand nodig is om de balk goed te plaatsen.
Naar een tekening uit het boek van Claire Arlaux [1]
De sablières zijn over het algemeen zo breed als een travee (gewelfjuk of overspanning) en zijn met pen-en-gatverbindingen verbonden aan de balken die het gebouw overspannen. De dwarsbalken worden entraits (trekbalken) genoemd. Hun uiteinden zijn vaak versierd met monsterlijke koppen, die engoulants worden genoemd. Er is geen Nederlands equivalent bij mijn weten.
Sablières worden versterkt met blochets – consoles of kraagstenen in het Nederlands), uitstekende houten stukken die loodrecht op de muren zijn geplaatst, met name tegen de gevels. Ze kunnen tot een meter lang zijn en uitsteken. Ze zijn vaak versierd met hoofden of complete figuren.
Mij is niet helemaal duidelijk of alle beelden op de sablières ook blochets zijn in architecturale zin. Maar dat is verder niet echt van belang voor de waardering ervoor.
Sablières van Bretagne
De sablières zijn niet uniek voor Bretagne en zelfs niet voor kerken[2]. Ook in andere streken van Frankrijk zijn ze te vinden zoals in Normandië. Maar in Bretagne komen ze verreweg het meeste voor. Er zijn in Bretagne maar liefst 600 kerken of kerkjes waarin ze te vinden zijn [1].
De sablières stammen meestal uit de periode van voorspoed en artistieke creativiteit in Bretagne. Die periode loopt van het einde van de 15e tot het midden van de 17e eeuw. Veel kapellen en kerken werden toen opnieuw of nieuw gebouwd.
De kunst van de sablières draait om contrasten: het heilige grenst aan het profane, ondeugendheid en verfijning vermengen zich met ruwheid of naïviteit, het letterlijke met de het figuurlijke.
Deze artistieke schatten zijn lange tijd genegeerd. In de beschrijvingen van de kapellen worden de sablières nauwelijks genoemd en zelden beschreven. De recentere belangstelling ervoor is te danken aan het onderzoek van Sophie Duhem. Haar proefschrift uit 1997 is het standaardwerk over dit onderwerp.
In navolging van het boek van Arlaux en Sandford kunnen we de volgende onderwerpen onderscheiden:
- het dagelijks leven: werk, ontspanning, uitspattingen en de dood
- dieren: huisdieren, wilde dieren, exotische dieren en fantasiebeesten
- religieuze beelden: Bijbelse figuren, heiligen, engelen, hel
- overige: mythologie, kosmos
Voorbeelden van de verschillende onderwerpen zoals we die tegenkwamen:
- het dagelijkse leven: De burgemeester van Sizun en de hoofdarchitect van de restauratie van het dak van de kerk in Sizun kregen in 2012 hun eigen beelden.
- …
- Bijbelse figuren, heiligen, engelen, hel: engelen met passiewerktuigen in de kerk van Sizun en in die van Saint-Thégonnec.
Een heel mooi overzicht van de sablières in Bretagne is behalve in boeken ook te vinden in het blog van Jean-Yves Cordier. Hij maakt niet alleen prachtige foto’s maar voorziet deze ook van uitgebreide informatie. Ik maakte en maak er dankbaar gebruik van.
[1] Arlaux, Claire, Andrew Paul Sandford. Trésors cachés des sablières de Bretagne. Équinoxe, Saint-Remy-de-Provence, 2007, 152 pp.
[2] Een voorbeeld van sablières sculptées in een huis is het Maison Cardinal in Saint-Renan. Buiten Bretagne zijn er bijvoorbeeld ook sablières sculptées te vinden in de église Saint-Denis in Duclair en het Aître Saint-Maclou in Rouen, beiden in Normandië.